AYSEL SAĞIR (Arşivi)

Karanlık, dar dehlizlerden geçmekte olan ülkesini ve insanlarını söz konusu dehlizlerde, sıkıştırılmış halleriyle yakalayan Necip Mahfuz, Hırsız ve Köpekler’de de, tıpkı diğer eserlerinde olduğu gibi ülkesi Mısır’ın dönüm noktalarını (1952 devrimi) temel almış. Mahfuz’un eserlerindeki karakterleri anlayabilmek için Mısır’ın yakın tarihine de bir göz atmak gerekiyor. Zira Mahfuz, her ne kadar karakterlerini, şartların bire bir örneği olarak incelemese de, baskın koşulların insanlara yüklediği misyonlardan hareket ederek, söz konusu misyonların bastırdığı, maskelediği kişiliklerin görünmeyen yanlarını açığa çıkarıyor. Buradan hareketle, şekillenmiş düşünce yapısını oturduğu yerden kaldırmak gibi bir derdi var diyebiliriz Mahfuz’un. Büyük hayal kırıklıklarının biraz da bu; durmuş, oturmuş yapıdan kaynaklandığını gören bir yazar olarak Mahfuz, Hırsız ve Köpekler’in temasını da hayal kırıklığı üzerine kurmuş. Ancak Mahfuz’un, hayal kırıklığı ve ihaneti olaylarla sınırladığı düşünülmesin sakın. Her ne kadar kitabında söz konusu durumu besleyen olaylardan yola çıksa da, süreçlerin ve gelişmelerin zıtlarını da hep içinde barındırdığına yönelik ince ve vurucu noktalara yapmış asıl vurgusunu.

Said, bir hırsızdır
Karakterlerle eşzamanlı olarak Mısır’ın sokaklarıyla da tanıştığımız Hırsız ve Köpekler’de, cezaevinden yeni çıkmış biri olan Said Mahran’la karşılaşırız ilkin. Mısır’a özgü toplumsal yapılanmanın da eşlik ettiği söz konusu tanışmada, toplumun alt kesimlerinden biri olarak karşımıza çıkan Said, aynı zamanda da hakim değerlerin düğüm noktalarına işaret eder. Katı, geçirmez bir yapı karşısında bir tür protest yapılanma içinde olan Said, bir hırsızdır. Arkadaşı İliş’le gizli bir ilişki içinde olan karısı, İliş’le kurdukları ortak bir plan sonucu Said’i polise ihbar etmiştir. Said ise, hem karısını elinden alan arkadaşından, hem karısı Nebeviyye’den hesap sormak için, cezaevinden çıkar çıkmaz onların yaşadığı yere gelecektir. Ama en çok da küçük kızı Sena’yı özlemiştir. Asılında Said’i oraya götüren asıl itki gücü kızı Sena’dır. Planlarına göre Sena’yı onlardan alacak, hesaplaşmasını da sonradan yapacaktır. Fakat bu karşılaşma hiç de onun tasavvur ettiği gibi başlamaz. Bir polis müdürünün eşliğinde gerçekleşen buluşma, kızının kendisinden korkması ve uzak durmasıyla daha başlangıçta tersine döner. Bundan sonrasında ise Said’in öç alma dürtüsünün verdiği güçle hızlandığını görürüz.

Haklı hırsızlık
Yaşadığı son durumdan sonra, peşine takıldığımız Said’le Şeyh Ali el-Cüneydi’nin yanına gideriz. Mahfuz, Said gibi Mısır halkının da şekillendiği önemli bir kültürel yapı, zikir ve ayinleri de içeren bir alanı çıkaracaktır karşımıza. Cebel Caddesi’nde, Mukattam tepesinin sırtıyla çevrilmiş, “kumlu toprak hayvanlar ve çocuklarla kaynayan”, yerde Ali el-Cüneydi’nin bulunduğu eve sığınan Said, burada biraz soluklanacaktır. Ali el-Cüneydi’nin temsil ettiği durumun Mısır halkını biçimleyen konumu bir yana, Said için önemli bir yeri vardır. Zira Said, çocukluğundan itibaren bu yerde çok kalmıştır. Gelişmeleri daha iyi anlamanın önemli noktalardan biri de Şeyh Cüneydi’nin yoksullara sunduğu evi ve bir tür felsefe niteliğindeki öğüt-öğretileridir. Zira Said’in olaylarını söz konusu yerden ve kişilerden bağımsız sunmaz yazar. Said’in babasının da söz konusu yere bağlantılı olarak öğrenci yurdunda kapıcı olduğunu, Said’in iç monologlarından öğreniriz. Ama kitabın asıl noktası, hayal kırıklığının asıl beslendiği kaynak Rauf İlvan kişiliğidir. Şeyh’ten sonra onu aşan ve başlangıçta- alternatif bir figür olan Rauf İlvan kişiliği hayal kırıklığının asıl noktasıdır.
Bir gazetenin sahibi olan Rauf, bir zamanlar Said için esin kaynağı olan özelliğini çoktan yitirmiştir. Şimdilerde karşı olduğu dünyanın içinde olmakla kalmayıp, onun tepesinde ve aynı zamanda ideoloğu olan Rauf, bulunduğu noktaya nasıl gelmiştir? Hangi süreçler, olaylar ve Rauf’un kişilik özellikleri onu karşı tarafta konumlanmaya itmiştir? Ya da Rauf, savunduğu doğrular ve karşı olduğu yanlışlar konusunda samimi olmamış mıdır hiç? Rauf’un ve Rauf gibilerin varacakları yolun sonu karşı taraf mı olacaktır, bu doğal bir sonuç mudur? Son derece can alıcı soruların açığa çıktığı kitapta, aynı zamanda bu durum karşısında yapılması gerekenleri açık bırakır Mahfuz. Bir ihanet çemberi içinde hapsolmaktan çok, ihanet edenlerden hesap sormaya soyunan Said’in çıkışı aslında tepkisel olmaktan öteye gidemeyecektir.

HIRSIZ VE KÖPEKLER
Necib Mahfuz
Çeviren: Avi Pardo